De Nationale Opera

De basis voor een nieuw operaseizoen volgens directeur Sophie de Lint? Gedeelde artistieke nieuwsgierigheid en vele gesprekken met makers. “We zoeken gezamenlijk naar iets dat meer is dan de som der delen.”

Wie door de nieuwe seizoensbrochure bladert, zal het wellicht opmerken: naast internationale artiesten staan er veel makers uit Nederland in. Is dat toeval of een keuze? “Beide. We werken niet met kunstenaars om waar ze vandaan komen, maar om hun kunstenaarschap”, zegt Sophie de Lint. “Er zijn zulke fantastische artiesten in Nederland. We proberen zoveel mogelijk te volgen wat hier gebeurt, van het werk van jonge talenten tot dat van ervaren makers, ook uit andere disciplines. We gaan in gesprek met makers met wie we graag zouden samenwerken, dat is het startpunt van een creatieve uitwisseling. Die uitwisseling vraagt tijd. Het duurt vaak jaren voordat het publiek er het resultaat van ziet.”

Kruisbestuivingen

Zo ligt de kiem van de productie Cherry Town in de begindagen van De Lints aanstelling bij De Nationale Opera, toen ze de Zweeds-Nederlandse theatermaker Jakop Ahlbom ontmoette. “Een collega nam mij mee naar een van zijn voorstellingen. Het was alsof ik een surrealistische wereld werd ingezogen: mysterieus, poëtisch en met subtiele humor. Ik was gefascineerd door de meesterlijke wijze waarop Jakop alle middelen van het theater inzet en was benieuwd hoe hij zijn vakmanschap en verbeeldingskracht naar de operawereld kon brengen. Dat bleek niet eenvoudig, omdat veel operatitels hem te weinig ruimte bieden om zijn artistieke magie op het toneel te brengen. Maar toen we over de Sjostakovitsj-operette Cherry Town in gesprek raakten, was het alsof alles klopte: Jakops achtergrond in beeldend theater en mime, de samenwerking met ISH Dance Collective, de muziek. Dan voel je: nu zijn we er klaar voor.”

Wat haar in de nieuwe productie aanspreekt, is de kruisbestuiving. “Bij De Nationale Opera willen we disciplines niet in hokjes stoppen. Het wordt interessant wanneer verschillende artistieke talen elkaar versterken. Dat kan alleen als iedereen de tijd krijgt om elkaars wereld echt te leren kennen.”

Artistieke werelden

Zo’n uitwisseling tussen artistieke werelden ligt ook ten grondslag aan de nieuwe samenwerking met choreograaf en regisseur Nanine Linning. “Zij koesterde al langer de wens om aan een opera te werken. Toen we haar vroegen als regisseur voor Samy Moussa’s Antigone, in 2024, zagen we onder meer hoe vaardig ze met ons koor werkte.” En dat vroeg om een vervolg: “De nieuwe productie La damnation de Faust van Berlioz brengt veel samen: een enorm koor, solisten, Nanines dansers van Scapino Ballet Rotterdam, het Koninklijk Concertgebouworkest, dirigent en groot Berlioz-kenner Stéphane Denève, én beeldend kunstenaar Levi van Veluw, met wie Nanine graag wilde samenwerken.”

Ook de samenwerking met theatermaker Nina Spijkers komt voort uit een doorlopend artistiek gesprek. “Nina heeft een enorme durf, een groot vakmanschap in personenregie en ze houdt ervan klassieke titels aan te pakken. Ze heeft bovendien een natuurlijk gevoel voor muziek. Bij de ontmoeting met zo’n maker begint er iets te borrelen: wat zou opera voor haar kunnen zijn, en zij voor opera?”

Sophie de Lint

“We willen geen disciplines in hokjes stoppen”

Die zoektocht resulteerde in Hedda Gabler, een nieuwe kameropera van componist Vasco Mendonça. De Lint: “Met Vasco waren we al langere tijd in gesprek over de bewerking van een literair werk tot een opera. Nina heeft een grote liefde voor het werk van Henrik Ibsen. We realiseerden ons dat zijn toneelstuk Hedda Gabler zich uitstekend voor een operabewerking leent: het heeft een ijzersterke structuur en een even krachtig als huiveringwekkend hoofdpersonage.”

Matchmaking tussen artiesten

Zo komen meerdere langlopende gesprekken met verschillende artiesten samen in een project. “Door de juiste persoonlijkheden bijeen te brengen, kan er iets nieuws ontstaan. Dat ‘matchmaken’ tussen artiesten vind ik een van de inspirerendste onderdelen van mijn werk.”

Daarbij speelt ook de geschiedenis van de makers met het huis een rol. “Operaregisseur Lotte de Beer is een mooi voorbeeld. Zij begon hier ooit als jong talent, richtte haar eigen gezelschap op, maakte diverse grote producties voor De Nationale Opera, werkt internationaal, en keert nu terug voor Der fliegende Holländer. Ze benadert die titel samen met een van de toonaangevendste operadirigenten van deze tijd: Susanna Mälkki, die bij ons en het Nederlands Philharmonisch haar debuut maakt.”

Wanneer een artistieke chemie zich eenmaal heeft bewezen, geeft De Nationale Opera daar graag een vervolg aan, zoals bij maestro Enrique Mazzola en regisseur Jetske Mijnssen. Zij ontfermen zich over de belcanto-klassieker Norma. “Het is fantastisch dat we hen opnieuw kunnen samenbrengen na de Tudor-trilogie. Jetskes scherpe intuïtie voor de psychologische lagen van personages en Enriques belcanto-expertise dragen bij aan de gouden combinatie die dit genre zo nodig heeft: muzikale glans én emotionele diepte. Des te mooier dat ook het Nederlands Kamerorkest zich weer bij hen voegt, om zijn muzikale reis met Enrique voort te zetten.”

Puzzelen op de programmering

Voor de samenstelling van een seizoen is ook een internationale oriëntatie belangrijk. “Ik reis veel, niet alleen om het werk van regisseurs te zien, maar zeker ook om zangers en dirigenten in verschillend repertoire te horen. Zo ontdek je wat spannende combinaties kunnen zijn.”

Het is een opwindend bestaan, zegt De Lint. “Ik doe het met mijn team. Samen leggen we de enorme en spannende puzzel die de programmering is. Uiteindelijk ontstaat een seizoen altijd uit een complexe wisselwerking van artistieke wensen, beschikbaarheid, repertoirekeuzes en partnerschappen.”

Die partnerschappen spelen ieder jaar een grote rol. “Neem alleen al de unieke samenwerking met onze vijf partnerorkesten, elk met hun eigen signatuur en artistieke wensen.” Daarnaast zijn er ieder seizoen samenwerkingen met andere ensembles, zoals dit keer met de Nederlandse Bachvereniging. “Het was altijd een droom om iets samen met hen te doen, juist in dit land waar Bach zo diep verankerd is.”

De gelegenheid diende zich aan met het project van dirigent Leonardo García-Alarcón en choreograaf Sasha Waltz. “Toen ik hoorde dat zij samen aan de Johannes-Passion werkten, wist ik: hier moeten wij onderdeel van zijn, samen met de Bachvereniging. Het is een project waarin alles samenkomt: de Bachtraditie, theater, dans en zang. Sasha’s enscenering benadert de passie als een collectief ritueel, met nadruk op gedeelde ervaringen van gemis, compassie en gemeenschap.”

Kwetsbaarheid als rode draad

Thema’s als kwetsbaarheid en verlies keren terug in een groot deel van het programma. “Eigenlijk gaat bijna elke opera daarover, maar sommige titels nog directer. Neem Orfeo ed Euridice. Glucks meesterwerk is zo puur, zo direct. Het verhaal gaat over rouw, vasthouden en loslaten. Regisseur Ted Huffman weet dat menselijke aspect heel precies te raken. Hij vertaalt de eeuwenoude mythe naar een herkenbare situatie.”

Menselijke fragiliteit zien we ook in Iolanta. “Tsjaikovski’s laatste opera is een aangrijpend sprookje. Het gaat over niet weten wat je mist, over bescherming tegen de harde waarheid, over de vraag of je klaar bent om de wereld werkelijk onder ogen te zien. De regie van Evgeny Titov is snijdend helder én ontroerend. Terugkerend dirigent Kwamé Ryan, die het Rotterdams Philharmonisch Orkest zal leiden, brengt een grote liefde voor de gevoelige muziek van Tsjaikovski mee.”

En dan is er Red Fox, de opera die componist Du Yun en regisseur Barrie Kosky voor het Opera Forward Festival maken. “Barrie wilde bij ons, na meerdere grote repertoiretitels, iets totaal nieuws maken. Toen we hem aan Du Yun koppelden, sloeg de vonk meteen over. Ze vonden elkaar in een gesprek over muziek, theater en kunst. Beiden putten uit een veelheid aan bronnen, van popcultuur tot filosofie. Het thema waarop ze uitkwamen is heel intiem: liefde en leven met dementie. Ze werken het uit in drie verhalen die de hele wereld omspannen. Zo krijgt het persoonlijke een grootse betekenis en impact, en daar leent opera zich ontzettend goed voor.”

Terug bij De Nationale Opera

Naast wereldpremières en nieuwe ensceneringen zijn er natuurlijk ook hernemingen, zoals Salome en Pagliacci / Cavalleria rusticana. De Lint: “Het zijn geweldige repertoiretitels. De intensiteit van muziek en handeling in Strauss’ Salome zorgt vanaf de eerste noten voor een zinderende spanning. En de eenakters Pagliacci en Cavalleria rusticana vervatten rauwe menselijke emoties meesterlijk in meeslepende muziek. Geslaagde ensceneringen van zulke opera’s brengen we graag terug, zodat ze een groter publiek kunnen bereiken. Maar ook daarvoor geldt dat het zoeken is naar het moment waarop je de juiste constellatie van kunstenaars bijeen kunt brengen. Zoals bij Salome. Nu onze voormalige chef-dirigent Lorenzo Viotti met het Nederlands Philharmonisch – waarmee hij een bijzondere band heeft – beschikbaar was, en we de meesterlijke Straussvertolker Sara Jakubiak hebben kunnen engageren voor haar roldebuut als Salome, is het een perfect moment.”

Ook de reprise van Pagliacci / Cavalleria rusticana is bewust getimed. “Toen duidelijk werd dat maestro Andrea Battistoni voor deze periode beschikbaar was, wisten we dat we iemand hadden die de juiste energie in dit tweeluik kan brengen. Ook hebben we een ideale cast kunnen engageren. En het voelt goed om, met deze productie in september en La damnation de Faust in juni, het seizoen te openen én te sluiten met het Koor van De Nationale Opera in een prominente rol.”

Groter publieksbereik

De Nationale Opera streeft altijd naar een zo groot mogelijk publieksbereik. “Daarom investeren we bijvoorbeeld ook in het streamen van onze producties en werken we samen met een breed scala aan partners, zoals andere operahuizen, orkesten en gezelschappen. En wij maken natuurlijk deel uit van het Nederlandse culturele ecosysteem. We zijn geen eiland en zoeken bewust ook samenwerkingen met partners buiten de operawereld. Niet alleen om van elkaar te leren en elkaar te inspireren, maar vooral om de kunstvorm te verrijken en een zo groot en divers mogelijk publiek te bereiken. Zo trekt De Nationale Opera dit seizoen weer op met het Amsterdams Andalusisch Orkest, nu voor de nieuwe jeugdproductie De 10 + 1 snaren van kapitein Ud, waarin verschillende muzikale werelden samenkomen. Ook de tournee Impressions de Pelléas van talentontwikkelingsprogramma De Nationale Opera Studio, in samenwerking met de Nederlandse Reisopera en Opera Zuid, is een voorbeeld van een verbinding binnen het culturele landschap: samen investeren in talentontwikkeling en publieksbereik.”

Ruimte voor experiment

Ook dit seizoen krijgt opera weer op uiteenlopende manieren vorm, zowel in de Grote Zaal, als in Studio Boekman. “We bewegen ons voortdurend tussen schaalgroottes: van repertoiretitels tot nieuwe werken, van jeugd- en familievoorstellingen tot de community-opera Uprising, met verschillende lokale koren. In Studio Boekman is er ruimte voor experiment en nieuwe stemmen, zoals The Monster Trilogy – van de Britse componist en jazzsaxofonist Cassie Kinoshi – en de reprise van Lennox, beide in samenwerking met RIGHTABOUTNOW INC.”

Wat haar uiteindelijk de meeste energie geeft? Ze denkt even na. “Het moment waarop je voelt dat alles klopt. Wanneer kunstenaars elkaar vinden, wanneer een werk iets raakt in het publiek, wanneer je denkt: dit moest hier en nu gebeuren. En dat gevoel – die gezamenlijke concentratie op iets dat meer is dan de som der delen – zoeken we elk seizoen opnieuw.”

Tekst: Wout van Tongeren