Notenkraker

Het verhaal

Wat gebeurt er allemaal op die Sinterklaasavond in 1810?

Notenkraker & Muizenkoning: Het verhaal

Clara en Frits wonen met hun ouders en grote zus Louise in een mooi grachtenpand in Amsterdam. Het is 5 december, buiten sneeuwt het...

Het verhaal

Het verhaal
De makers

De makers

Kijk hier naar nog meer versies van Notenkraker & Muizenkoning.

Notenkraker & Muizenkoning: De makers

Choreografen

Wat is een choreograaf eigenlijk? Een choreograaf bedenkt de danspassen voor het hele stuk. Meestal denkt hij of zij ook mee hoe het decor en de kostuums eruit gaan zien. Het ballet Notenkraker en Muizenkoning is gemaakt door twee choreografen: Wayne Eagling en Toer van Schayk.

Wayne en Toer

Wayne Eagling was artistiek leider van Het Nationale Ballet van 1991 tot 2002. Toer van Schayk was vanaf 1965 danser bij Het Nationale Ballet. Vanaf 1976 werkt hij als choreograaf en maakt hij regelmatig decor- en kostuumontwerpen.

Het ballet Notenkraker bestaat al heel lang. In 1892 werd het bedacht door twee choreografen: Marius Petipa en Lev Ivanov. Zij werkten in Sint-Petersburg in Rusland. Daar, in het Marijinski theater, werd het ballet voor het allereerst opgevoerd. De muziek werd gecomponeerd door de beroemde componist Pjotr Iljits Tsjaikovsky.

De verschillen

Meer dan vijftig balletgezelschappen over de wereld dansen het ballet Notenkraker en Muizenkoning. Bijna alle balletgezelschappen passen het verhaal een beetje aan. Onze voorstelling speelt zich af in een echt Amsterdams grachtenpand bij de rijke familie Staalboom. In plaats van Kerstavond is het Sinterklaasavond.

In het oorspronkelijke verhaal springen Clara en de Notenkraker door een kast en verdwalen ze in een soort luilekkerland met allemaal snoep. In dit verhaal springen ze in de toverlantaarn en reizen de wereld rond.

Hieronder een paar fragmenten van Notenkrakers bij andere beroemde balletgezelschappen:

Het beroemde Bolshoi ballet uit Moskou

Het beroemde Bolshoi ballet uit Moskou

The Royal Ballet Engeland

The Royal Ballet Engeland

Hieronder de links naar enkele versies:
New York City Ballet 
De Parijse Opera
PacificNorth West Ballet, auditie voor kinderen
Making-of in Sint-Petersburg in Rusland

 

De componist: Tsjaikovski

Pjotr Iljitsj Tsjaikovski leefde van 1840 tot 1892. Hij was een Russisch componist en is maar 53 jaar geworden.

Tsjaikovski bedacht en schreef de muziek voor de Notenkraker. Hij bedacht muziek die zogenaamd uit allerlei landen komt. Arabië, China en Griekenland. Zelf is hij nooit in die landen geweest. In het ballet heeft hij een koorstuk geschreven dat gezongen wordt door een kinderkoor tijdens de dans van de sneeuwvlokjes.

Tsjaikovski heeft tien opera’s gecomponeerd en drie balletten. Alle drie de balletten zijn heel erg beroemd: Het ZwanenmeerThe Sleeping Beauty (Doornroosje) en Notenkraker en Muizenkoning. Daarnaast componeerde hij muziek voor toneelstukken, symfonieën, suites en andere orkestwerken, kamermuziek, muziek voor piano en liederen.

Tsjaikovski
De kostuums

De kostuums

Wie is wie?

Notenkraker & Muizenkoning: De kostuums

Een kostuum is kleding die speciaal voor een voorstelling wordt gemaakt. Iedereen die in een voorstelling speelt of danst, draagt een kostuum.

De voorstelling Notenkraker en Muizenkoning heeft wel driehonderd verschillende kostuums, honderden kilometers goudband, twintig maskers, vijftig verschillende hoeden, zesenvijftig paar kinderschoenen, 100 paar spitzen en nog veel meer!

De kostuumontwerpen zijn getekend door Toer van Schayk. De kostuums lijken niet op kleding van nu. De periode waarin dit soort kostuums werden gedragen heet de Empire-tijd. Dat was van 1800-1820 toen Napoleon aan de macht was.

Goudband uit Londen

Toer maakte voor elk personage een kostuumtekening. De kostuumafdeling van Het Nationale Ballet ging met die tekeningen aan de slag. Eerst moeten de juiste stoffen worden gevonden. Die komen uit verschillende landen: het goudband op veel jasjes, komt bijvoorbeeld uit Londen.

Een heel bijzonder kostuum is de jurk van de moeder van Clara in de Russische dans. Dit kostuum is helemaal geborduurd met glazen parels. Het kostuum weegt wel tien kilo. De jurk is zo lang dat je tijdens het dansen de voeten niet ziet.

russischeStaalboom

Snelverkleding

De kinderen gaan eerst op als jonge meisjes in mooie feestjurken. Zodra ze afkomen hebben ze een snelverkleding van feestmeisjesjurk en jongenskostuums naar muizenkostuum. Dit is een erg snelle verkleding, maar achter het toneel staat een groep kleders klaar om hen te helpen.

Hieronder zie je de kostuumtekeningen voor de hoofdrollen. Print ze uit en hang ze op met de namen erbij.

Clara
Frits
Louise
Moeder
Vader
Drosselmeyer
Neef
Notenkraker
Muizenkoning
De muziek

De muziek

Luister hier naar de beroemde muziek. Welk instrument hoort bij de Notenkraker?

Notenkraker & Muizenkoning: De muziek

De celesta

In het orkest speelt een bijzonder instrument mee: de celesta. Tsjaikovski was de eerste componist die de celesta liet meespelen in het symfonieorkest. De celesta lijkt een beetje op een piano maar van binnen zitten er metalen staven. Het geluid klinkt als een klokkenspel. Het behoort in het orkest tot het slagwerk en wordt vaak door een pianist bespeeld. De muziek van de Celesta is te horen als Clara danst met de prins (de Notenkraker) in de tweede akte. Het instrument wordt sinds de voorstelling Notenkraker en Muizenkoning vaker gespeeld vanwege het sprookjesachtige geluid.

Celesta
De rekwisieten

De rekwisieten

Een rekwisiet. Wat is dat eigenlijk? Ontwerp er zelf een.

Notenkraker & Muizenkoning: De rekwisieten

Een rekwisiet is een voorwerp dat wordt gebruikt in een voorstelling. 

Rekwisieten kunnen worden gekocht maar heel vaak worden ze gemaakt. In Nationale Opera & Ballet is er een speciale rekwisietendienst. Daar zijn ze heel druk geweest met het maken van de rekwisieten voor Notenkraker en Muizenkoning.

Schaatsen

Aan het begin van de voorstelling wordt geschaatst op de grachten. Maar hoe doe je dat op een toneelvloer? Hiervoor zijn speciale schaatsen ontworpen. Het zijn houten latjes met kleine wieltjes eronder. De dansers hebben hard op deze schaatsen moeten oefenen, vooral de buitenlandse dansers die geen schaatservaring hadden!

Notenkraker schaats

Toverlantaarn

Oom Drosselmeyer neemt een echte toverlantaarn mee. Nou ja, ‘echt’… hij is gemaakt door de rekwisietendienst.

De materialen moeten niet te zwaar zijn. Ze moeten aan de brandweervoorschriften voldoen en veilig zijn voor de dansers. En het moet er natuurlijk mooi uitzien, dat is het allerbelangrijkst. De toverlantaarn moet eruitzien alsof hij van echt koper is, de zwaarden moeten glimmen alsof ze van staal zijn, al zijn ze in werkelijkheid van hout.

Bij elke voorstelling zijn vijf rekwisiteurs aan het werk. Drie voor de rekwisieten en twee voor de special effects zoals rookmachines, explosies en vuurzwaarden.

Toverlantaarn

Opdracht 1

Maak je eigen rekwisietontwerp. Hieronder staat een deel van de rekwisietenlijst. Kies uit wat jij wilt ontwerpen en schrijf er ook de kleur en afmetingen bij. Kijk in de voorstelling of je je rekwisiet terug kunt vinden! "a.b." betekent afstandsbediening.

Notenkraker pop

Voor de kinderen
1 doos met 6 soldaatjes
1 speelgoed kanon
1 trommeltje
1 trompetje
2 fluitjes
4 stokpaardjes
1 houten sabel
1 lammetje op wielen
1 handpop kat
1 handpop muis
1 chinese pop in doos
1 spaanse pop in doos

Veldslag
1 piano (met a.b.)
1 brancard
1 muizenval
6 paarden met loopmechanisme
1 pop in klein blauw bedje
1 groot kanon
1 trommeltje
9 houten geweertjes
1 zwaard met vuureffect
9 zwaarden van hout

Special effects

De grote notenkrakerpop kan bewegen; via een slim mechaniekje wordt de pop met een afstandsbediening gestuurd.

De klok kan uitschuiven en wel vier meter hoog worden. De kast en de piano zijn ook uitschuifbaar. Clara droomt dat ze heel groot worden.

Het groeien gaat elektrisch: de kast zit vol met accu’s, motoren en tandwielen. De motoren worden aangestuurd met behulp van een afstandsbediening.

In de voorstelling veranderen onderstaande rekwisieten in iets anders. Waarin denk je dat ze veranderen in Clara’s droom?

klok piano kast rekwisieten

een klok wordt __________________

een piano wordt __________________

een kast wordt __________________

Opdracht 2

Maak een tekening van die verandering. Kijk in de voorstelling wat Toer van Schayk (de ontwerper) heeft bedacht.

Het decor

Het decor

Bekijk hier de voorbereidingen voor de Notenkraker bij The Royal Ballet in Londen.

Notenkraker & Muizenkoning: Het decor

De grote wanden, deuren en de binnenkant van de toverlantaarn zijn gemaakt en geschilderd in het Decoratelier. 

Een ‘atelier’ is een Frans woord voor werkplaats. Het Decoratelier is grote werkplaats in Amsterdam-Zuidoost. Alle decors worden daar getimmerd, gelast en beschilderd en dan met een grote vrachtwagen naar Nationale Opera & Ballet gebracht.

Voor de woonkamer van de familie Staalboom wilde Toer van Schayk echt Biedermeierbehang. Speciaal behang met versieringen van vroeger. De decorafdeling heeft dat behang zelf geschilderd, precies zoals Toer het in gedachten had. Ook voor de slaapkamer van Clara is het behang zelf geschilderd.

behang notenkraker
clara slaapkamer

Toverlantaarn

Als Clara en de Notenkraker vluchten springen ze in de toverlantaarn van oom Drosselmeyer. Hoe heeft het Decoratelier de toverlantaarn gemaakt? De lantaarn is net zo groot als de hele achterwand van het toneel, zo’n 16 meter breed en 20 meter hoog! De lantaarn lijkt van goud maar eigenlijk zijn alle schroeven van hout en beschilderd met speciale verf die er goudkleurig uitziet.

 

Lens

Het moeilijkste om te maken was de lens van de lantaarn, want die kan draaien. Grote, speciale schroeven maken dat mogelijk. De belichtingsdienst heeft ervoor gezorgd dat er precies in de lens geprojecteerd kan worden met filmbeelden.

Kijk maar tijdens de voorstelling wat er in de lens te zien is. Bij elk land waar Clara en de Notenkraker aankomen zijn er speciale plaatjes geprojecteerd die met het land te maken hebben. Wat zie je op die plaatjes?

Notenkraker reizen

Notenkraker in Engeland

Als je op deze link klikt, zie je hoe in een Engels theater achter de schermen wordt gewerkt aan hun versie van Notenkraker en Muizenkoning.

Notenkraker in Engeland

Notenkraker in Engeland
Toverdroom

Toverdroom

In Clara’s droom veranderen mensen in bijzondere personen en worden poppen levend.

Notenkraker & Muizenkoning: Toverdroom

In Clara’s droom veranderen mensen in bijzondere personen en worden poppen levend. 

Clara droomt dat haar moeder een Russische prinses wordt. Frits, de broer van Clara ligt in kapotte kleren aan een ketting. De Notenkrakerpop wordt een echte prins. Clara zelf verandert in een prachtige prinses.

Clara

Opdracht

Heb jij ook wel eens dat in je droom mensen veranderen? Dat dieren praten? Of dat je ineens kunt vliegen? Stel, jij kunt net zo toveren als oom Drosselmeyer:
Wie zou je betoveren en waarom?
Waarin zou je hem of haar betoveren?
En waar zou je hem of haar heen toveren?
En tot slot... hoe zou je hem of haar betoveren? Met een toverstok? Toverdrank? Of iets heel anders?

Toverlantaarn

Toverlantaarn

Hoe heet de opvolger van de Toverlantaarn?

Notenkraker & Muizenkoning: Toverlantaarn

In de voorstelling Notenkraker en Muizenkoning neemt oom Drosselmeyer een toverlantaarn mee.

Op een groot projectiescherm vertelt hij het sprookje van de prins, prinses en de Muizenkoning.

Via deze link zie je hoe een toverlantaarn werkt.

 

Uitvinder

Eén van de belangrijkste uitvindingen van onze geschiedenis komt van de Nederlander Christiaan Huygens (1629-1695). Hij heeft de laterna magica, de magische toverlantaarn ontworpen! Eeuwenlang was de toverlantaarn een feest voor iedereen. Een bron van kennis ook, voor studenten en wetenschappers. Een apparaat met een naam die geheimzinnig klinkt.

Toverlantaarn

Tijdens kinderpartijtjes werden voorstellingen gegeven door iemand van de familie of door een ingehuurde lantaarnist. Dominees en priesters die niet zo goed uit hun woorden kwamen, gaven in hun kerk preken met lichtbeelden.

Rond 1831 wordt fotografie uitgevonden. Door foto’s achter elkaar te plakken worden de beelden in de toverlantaarn nog echter. De toverlantaarn wordt dan ook gebruikt in scholen om les te geven over bijvoorbeeld het leven van dieren.

Meer weten?

Klik hier voor nog veel meer informatie over de toverlantaarn.

Wil je nog meer weten over Christiaan Huygens? Bekijk dan deze uitzendingen van Klokhuis.

Reizen

Reizen

Reis mee naar de landen in de Toverlantaarn.

Notenkraker & Muizenkoning: Reizen

Is klassiek ballet de enige dansstijl die er bestaat in de wereld? Nee, echt niet! Welke dansstijlen ken jij?

In het ballet Notenkraker & Muizenkoning springt het meisje Clara door een grote toverlantaarn samen met haar vriend de Notenkraker. Samen bezoeken ze een heel aantal landen

 

1) Eerst gaan ze naar Spanje

In Spanje wordt veel gedanst. Weet je hoe de meest beroemde Spaanse dans stijl heet? Flamenco!

Spaanse dans

Flamenco

Wat betekent Flamenco eigenlijk? Flamenco is een stijl muziek. De zang, ofwel cante flamenco, is de basis van de flamenco stijl. Daarbij komt vaak ritmisch geklop, bijvoorbeeld op tafels, met stokken of in de handen klappen. Tegenwoordig hoor je ook vaak Spaanse gitaren en handtrommels. De dans die bij de flamenco hoort, herken je aan het ingewikkelde en snelle handen- en voetenwerk.

Klik hier voor de Spaanse dans die je terug ziet in de voorstelling: de Jota (spreek uit Gotta)

Spaanse dans

Spaanse dans

De Jota is een traditionele dans uit Spanje. Vooral de “jota” uit Aragón is heel bekend. Men danst in paren, en het is een nogal snelle dans. De dansers houden castagnetten (kleppers) vast en dansen ermee. In plaats van stampen met de voeten hebben  de dansers een soort espadrilles aan (Spaanse touwschoenen) en maken ze hoge sprongen.

 

2) Na Spanje gaat Clara met de Notenkraker naar een Arabisch land

Ze zien daar  het buikdansen. Klik hier voor een voorbeeld van buikdansen van Samai Gemal een beroemde buikdanseres uit Egypte:

Arabische dans

Arabische dans

De buikdans is een dansvorm afkomstig uit het Midden-Oosten.  Het lijkt of alleen de buik beweegt maar dat is helemaal niet zo. De nadruk van de bewegingen ligt op de heupen maar ook de armen en benen zijn belangrijk. De naam buikdans is  eigenlijk niet goed. In veel landen spreekt men liever over oosterse of oriëntaalse dans.

 

3) Dan vertrekken Clara en de Notenkraker naar China

Er zijn heel veel kleine provincies in China die allemaal hun eigen dansstijlen hebben. In sommige stijlen wordt gedanst met zwaarden, andere met bloemen, stokken, waaiers of linten.

Hier zie je een voorbeeld van een waaierdans:

Waaier dans

Waaier dans

En hier zie je een traditionele Chinese ‘Lange Mouwen’ dans. De kunst is om niet met de mouwen in de knoop te raken!

Traditionele Chinese dans

Traditionele Chinese dans

Kijk ook eens naar deze slinger draken dans:

Draken dans

Draken dans

Kun je zien hoe deze draak beweegt? Er lopen wel tien mannen onder de draak met een stok waar de draak aan vast zit. De golfbeweging lukt alleen omdat de mannen heel goed samenwerken en steeds een wave beweging maken. De Drakendans wordt tijdens Oud en Nieuw gedanst om iedereen een gelukkig en gezond Nieuw Jaar te wensen.

 

4) Clara en de Notenkraker gaan ook naar Rusland

Op dit filmpje zie je een bijzondere techniek. Het lijkt alsof de meisjes vooruit zweven, het bovenlijf moet heel stil blijven en de voeten mag je niet zien lopen. Ondertussen bewegen de voeten wel heel snel en zonder dat je ze hoort.

Russische dans

Russische dans

De Trepak komt eigenlijk uit Oekraïne. In de dans wordt hoog gesprongen maar de moeilijkste pas is op je hurken zitten en steeds een voet vooruit steken met je handen gekruist voor je borst, zonder om te vallen! Kijk maar even naar deze film. De muziek is overigens van de Russische dans uit de voorstelling Notenkraker en Muizenkoning.

Russische dans

Russische dans

5) Het laatste land wat Clara en de Notenkraker bezoeken is Griekenland

In Griekenland is dansen één van de grootste tradities. Op elk feest wordt gedanst, alle kinderen leren volksdansen. Er zijn in Griekenland meer dan 300 verschillende regio’s met eigen soort dansen, kostuums en muziek. Wij kennen de Sirtaki, een rijdans, die soms op feesten wordt gedanst. Wist je dat de Sirtaki eigenlijk helemaal geen echte oude volksdans is? De Sirtaki is bedacht voor een Griekse film: Zorba de Griek. Die film werd zo beroemd dat iedereen nu de Sirtaki danst! Op deze link zie je de Sirtaki-dans.

Griekse dans

Griekse dans

Tot slot:
Kun je alle landen vinden op de wereldkaart?
Ken je nog andere dansstijlen?

Theater spelregels

Theater spelregels

Wat kan wel en niet in het theater?

Notenkraker & Muizenkoning: Spelregels

Wat kan wel en niet in het theater?

Bekijk het onderstaande filmpje:

Theaterspelregels

Theaterspelregels
Docentenhandleiding

Docenten handleiding

Kijk hier voor meer informatie.

Notenkraker & Muizenkoning: Docentenhandleiding

Antwoord op de muziekvragen

1) Welke instrumenten hoor je hier?
Trompetten en hoorns

2) Welk instrument slaat het ritme?
Triangel

3) Welk instrument hoor je eerst?
Trombone en trompet

Daarna hoor je een instrument met rinkelbellen boven de muziek uit. Welk instrument is dat?
Tamboerijn

4) Welk instrument verbeeld de dansende Notenkraker?
Ratel

5) Op welk instrument springt de Notenkraker?
Pauk

Pas de deux

6) Welk instrument hoor je aan het begin?
Harp

7) Welke instrumenten zetten erna de melodie in?
Cello

8) Welk bijzonder instrument hoor je hier?
Celesta

Opdracht Notenkraker

Opdracht Notenkraker