Requiem for Mariza

Je luistert naar de audio-inleiding bij Requiem for Mariza, een opera die zich hardop afvraagt hoe het moment tussen leven en dood eruitziet en wat er gebeurt als je je eigen requiem zou meemaken. Requiem for Mariza is een nieuwe compositie van Meriç Artaç op een libretto van Sarah Sluimer, die in regie van Silvia Costa in première gaat tijdens het Opera Forward Festival. Ik ben Jasmijn van Wijnen, dramaturg van Requiem for Mariza en in deze audio-inleiding neem ik je mee in het verhaal, de muziek en de ideeën achter de voorstelling. 

Van het ene op het andere moment voelt Mariza dat ze valt. Al snel beseft ze dat dit geen gewone val is, ze blijft vallen zonder ooit de grond te bereiken. Een koor ontvangt Mariza en zet het requiem in dat haar naar haar definitieve einde zal begeleiden. Ze probeert zich te herinneren wat ze deed vlak voordat haar val begon, roept om hulp, maar er verandert niets aan haar situatie. Dan ziet Mariza de mysterieuze figuur Ra, die haar observeert. Ze weet niet wie hij is of wat hij van haar wil, maar het lijkt alsof hij haar komt halen. 

Mariza wordt van de ene herinnering in de andere geslingerd. Van de bloemen in de kas van haar oma, naar een besneeuwd bos en vervolgens naar het ziekenhuisbed dat haar confronteert met een pijnlijke herinnering. Ra probeert Mariza ertoe te bewegen hem te volgen naar het hiernamaals, maar zij probeert hem ervan te overtuigen dat het haar tijd nog helemaal niet is. 

Wanneer ze zich realiseert dat ze zich nu buiten de tijd bevindt, dwalen haar gedachten af. Ze wordt getuige van een leven dat nog had kunnen plaatsvinden als ze nu niet dood was gegaan en beleeft herinneringen die ze nooit heeft kunnen maken. Naarmate het einde van haar requiem nadert, voelt Mariza hoe haar lichaam haar langzaam in de steek laat. Alles wat ze kende is aan het vervagen.

Ra en het koor stellen haar gerust en begeleiden haar door het ritueel van haar afscheid. Uiteindelijk kan Mariza zichzelf zien voor wie ze was. Zonder spijt kan ze accepteren dat het leven dat ze achterlaat altijd al genoeg was. Stemmen van mensen die liefdevol vertellen hoe ze zich Mariza herinneren klinken, terwijl Mariza langzaam onderdeel wordt van iets dat groter is dan zichzelf. Ra blijft achter en wacht op de volgende persoon die hij naar het einde zal begeleiden. 

Ieder jaar schrijft het klassieke muziekfestival November Music een compositieopdracht uit voor een nieuw requiem, het zogeheten Bos Requiem. Dit jaar werd componist Meriç Artaç gevraagd. De componist is geen onbekende van het Opera Forward Festival. Ze begeleidt al een aantal jaar studenten compositie bij de ontwikkeling van korte opera's.

En dat speelde mee in de beslissing van het Opera Forward Festival om een samenwerking met November Music aan te gaan. In november ging Requiem for Mariza concertant in wereldpremière tijdens November Music. En nu presenteert het Opera Forward Festival de scenische wereldpremière van het werk.

Requiem for Mariza begon dus bij de vraag een door het requiem geïnspireerde nieuwe compositie te schrijven die ook in geënsceneerde vorm op een operapodium gepresenteerd zou kunnen worden. Een requiem is traditioneel een overgangsritueel waarmee nabestaanden de overledenen naar het hiernamaals begeleiden. 

Requiem for Mariza werd een opera die zich afvraagt hoe het zou zijn als de overledene zelf getuige kon zijn van diens eigen requiem, hoe het zou zijn om te rouwen om je eigen dood. Het werd een gedachtenexperiment over wat er in het moment vlak voordat je sterft gebeurt. En hoewel de titel anders doet vermoeden is Requiem for Mariza een opera. Een opera waarin het requiem een grote rol speelt, dat wel. Waar Mariza en Ra echte operapersonages zijn belichaamt het koor in Requiem for Mariza het requiem, het overgangsritueel dat Mariza begeleidt van leven naar dood.

Librettist Sarah Sluimer deelde Requiem for Mariza op in vijf delen, cycles genoemd. In elk deel staat een fase van rouw centraal: ontkenning, woede, onderhandelen, depressie en aanvaarding. In haar compositie verbond Meriç Artaç elk stadium van rouw, elke cycle aan een noot die als een aanhoudende toon in de onderliggende electronics klinkt waarop zij de scènes muzikaal baseerde. En waar een rouwende mens normaal gesproken zo lang als hij nodig acht in een van de fases kan blijven hangen, is er in Requiem for Mariza dus het koor dat een requiem zingt, dat steeds verder vordert.

Hoe dichter het koor bij het einde van het requiem komt hoe meer Mariza zich realiseert dat haar eigen einde nabij is. En hoewel Mariza vindt dat het haar tijd nog helemaal niet is, is er een koor dat Mariza’s ontwikkeling als het ware voortstuwt en ervoor zorgt dat zij alle fases doorloopt om uiteindelijk tot de aanvaarding van haar eigen einde te komen.

De titel, Requiem voor Mariza, zou kunnen doen vermoeden dat Mariza een persoon is dat echt geleefd heeft en toch is dat niet het geval. Mariza is een fictief personage dat de makers ruimte bood voor verbeelding en door het requiem aan één specifiek personage toe te schrijven, in wiens belevingswereld we ons als toeschouwer verplaatsen, formuleert het werk geen algemene waarheden over sterven. Meer dan antwoorden formuleren stelt het vragen, onder meer over wat zoiets als een vervuld of een onvervuld leven is. Want Mariza is een jonge vrouw die in het midden van haar leven staat en van het ene op het andere moment merkt dat ze aan het sterven is. Wat daar precies de oorzaak van is, weten we als toeschouwer niet.

De val waarin zij plotseling terechtkomt kan zowel letterlijk als figuurlijk worden geïnterpreteerd en is als een tijd-ruimtevacuüm, waarin het idee van your life flashing before your eyes wordt uitgerekt. Van hoe haar leven er voor haar val uitzag krijgen we als toeschouwer ook slechts flarden mee. Wat we wel weten is dat Mariza zelf haar leven niet als voltooid beschouwt. Ook volgens de norm was haar leven nog niet af. Op het moment van haar overlijden is haar relatie net geëindigd, heeft ze een moeilijke band met haar moeder en heeft ze nog geen kind gekregen, bijvoorbeeld. 

Toch moet zij het einde van haar leven accepteren. Aan het einde zingt Mariza, ‘I can see me now, I was enough. Not in transit, a whole on my own.’ En daarmee formuleert ze een belangrijke boodschap in de voorstelling. Want wanneer is een leven vervuld? Misschien is het dat altijd al. 

Naast het koor is er een belangrijk ander figuur dat Mariza ontvangt in de tussenruimte tussen leven en dood. Het personage wordt in het libretto Ra genoemd, maar wordt, net als Mariza, in de gezongen teksten verder niet bij naam genoemd.

Ra is een mysterieus figuur. Hij is van alles tegelijk, soms vriendelijk, soms geheimzinnig, soms beangstigend. Hij begeleidt mensen in de laatste ogenblikken van hun leven, dat is simpelweg zijn werk. En dat ritueel heeft hij al ontelbare keren uitgevoerd. 

En nu is Mariza aan de beurt. Hij neemt verschillende rollen aan in de herinneringen en onvervulde verlangens die Mariza beleeft. Op een familieopstellingachtige manier neemt hij de rol aan van haar ex, het kind dat ze had kunnen krijgen, en de moederfiguur die haar eindelijk de geruststelling biedt waar ze zo naar verlangde. 

Sarah Sluimer heeft hem zowel mythologische als christelijke trekken meegegeven. Je zou hem kunnen zien als een Charon, de mythologische veerman die zielen over de rivier de Styx naar de onderwereld brengt. Maar hij is tegelijkertijd een engelachtig figuur. Hij is ongrijpbaar. En precies zijn ongrijpbaarheid werd de kern van hoe regisseur Silvia Costa hem voor zich zag. Als een niets, een onzichtbare essentie. Als een geest die zich, omdat hij een jas en broek aantrekt, zichtbaar kan maken en kan lopen, maar eigenlijk onzichtbaar is. Ra is voor haar een figuur die altijd aanwezig is in ons leven en ons begeleidt in ons proces naar de dood. En misschien ervaren we zijn aanwezigheid alleen maar op momenten waarop we op onverklaarbare wijze ternauwernood ontsnappen aan een noodlottig ongeval. Dan is hij als een beschermengel.

Met haar team verdiepte Silvia Costa zich in het beeld van de engel in culturele en religieuze opvattingen door de eeuwen heen. En wat bleek? De engel is lang niet altijd gezien als óf goedaardig óf kwaadaardig. Dat inspireerde haar in het vormgeven van Ra. Hij is de bad guy die Mariza uitdaagt en haar confronteert met alles dat ze nog moet meemaken voordat ze haar leven kan loslaten. En tegelijkertijd is hij degene die haar troost. 

Muzikaal koos Meriç Artaç ervoor de rol van Ra te schrijven voor een countertenor, specifiek voor de sopranist Mayaan Licht.Daarmee gaf ze hem het ongrijpbare, transformatieve karakter, een gevoel van what you see is not what you get, ook muzikaal mee. Bovendien levert het feit dat het stemtype van Mariza, gezongen door mezzo-sopraan Nina van Essen, heel dicht bij het stemtype van Ra ligt, een interessante verdubbeling op. Ze klinken hetzelfde en zijn toch heel verschillend.

Toen Meriç Artaç bovendien ontdekte dat Mayaan Licht ook fantastisch kan fluiten, heeft ze daar dankbaar gebruik van gemaakt in haar compositie. Hij schakelt tussen allerlei muzikale gedaanten. Hij fluit, spreekt, zingt woordenloze zanglijnen en pakt daarnaast uit in zijn uitbundige aria met uitgebreide coloraturen.

Hoe het overgangsmoment tussen leven en dood eruitziet, is misschien wel een van de grootste mysteries van de mensheid. We hebben talloze culturele en religieuze verbeeldingen, en daarnaast zijn de getuigenissen van mensen die een bijna-doodervaring hebben meegemaakt, belangrijke aanknopingspunten. Dat deze ervaringen vaak een aantal aspecten gemeen hebben, zoals het zien van een helder licht, het ervaren van buitenlichamelijkheid of een overweldigend gevoel van vrede en liefde, fascineert wetenschappers mateloos.

Ook voor het artistieke team van Requiem for Mariza vormden deze getuigenissen een belangrijke inspiratiebron in de zoektocht naar een manier om het onvoorstelbare toch voorstelbaar te maken. 

Regisseur en vormgever Silvia Costa werd met Requiem for Mariza voor de uitdaging gesteld om dat moment, waar we haast geen beeld bij hebben, toch van beelden te voorzien. Zij stelde zich de ruimte tussen leven en dood voor als een nergens, een donkere ruimte waarin we verdwaald zijn in tijd en plaats. Een zwart gat waarin andere natuurwetten gelden en figuren kunnen zweven. In die ruimte bevindt zich een groep, een koor, dat in gekleurde kostuums als visioenen opdoemt uit het duister.

Het koor is een gemeenschap van overledenen die een ritueel uitvoert. Daarbij hoort het zingen van requiemteksten. De gemeenschap kent het protocol en voert dit uit en ondersteunt Mariza zo in haar proces van haar sterven. En naarmate haar requiem vordert, begint de taal Mariza in de steek te laten. Op een gegeven moment weet ze bijvoorbeeld niet meer wat thee betekent. 

De dingen verliezen hun betekenis terwijl ze haar grip op de werkelijkheid kwijtraakt. Dat brengt eerst angst, maar later kan ze zich eraan overgeven. Aanvankelijk verplaatsen we ons in haar belevingswereld, maar uiteindelijk wordt ze geabsorbeerd door het koor. In die donkere ruimte, in dat nergens, bevindt zich daarnaast prominent in het toneelbeeld een grote kubus. Voor Silvia Costa heeft de overgangsfase tussen leven en dood heel sterk te maken met het verlaten van het lichaam. Het proces waarin onze ziel zich afsplitst van ons wereldlijke lichaam. De kubus representeert het lichaam van Mariza, de drager van haar leven.

In die compacte ruimte bevindt zich ook een lichamelijke dubbel van haar. In de personagelijst aangeduid als Mariza in the flesh. Met deze fysieke verdubbeling van Mariza op het toneel kon Silvia Costa vormgeven aan haar proces van het loskomen van haar lichaam. 

In die kubus worden bovendien videobeelden afgespeeld. De videobeelden werden gemaakt door videokunstenaar Francesco da Braccio, die werkt onder de naam Lorem, vanuit Silvia Costa's wens om met buitenmenselijke middelen uiting te geven aan datgene wat ons voorstellingsvermogen te boven gaat. De beelden tonen het verval van het lichaam, het constante vervloeien van herinneringen en de onzichtbare mentale wereld van Mariza. Lorem creëert visuals om het tussengebied tussen leven en dood uit te drukken.

Met speciaal getrainde AI-systemen combineert en mixt hij verzamelde data tot nieuwe beelden. Deze beelden bestaan dus niet letterlijk in de werkelijkheid, maar ontstaan uit bestaande referenties en digitale interpretaties. Zo kan hij tonen wat er zich tussen dingen bevindt, tussen een hoofd en een bloem, tussen een gezicht en een geometrisch figuur, een tafel en een bed. En zo kan hij uiting geven aan een schemergebied zoals dat tussen leven en dood. 

Met haar regie zocht Silvia Costa naar de symboliek achter de concrete herinneringen van Mariza en probeerde ze Mariza’s persoonlijke ervaringen te vertalen naar symbolen en sensaties waarin iedereen zich kan herkennen. Zelf noemt zij haar beelden eerder zoekend dan verklarend. Het mysterie van sterven wordt in Requiem voor Mariza voelbaar gemaakt, maar niet opgelost. 

De muziek die in deze podcast is gebruikt, is afkomstig uit een opname van de uitvoering tijdens November Music. De rol van Mariza werd toen gezongen door Carina Vinken en het koor was Capella Amsterdam.

Bij ons vertolkt Nina van Essen de rol van Mariza en is het koor van De Nationale Opera te horen. Mayaan Licht zong in november de rol van Ra en neemt die bij ons opnieuw voor zijn rekening. Net als toen speelt ook bij ons het New European Ensemble de uitdagende partituur van Meriç Artaç, destijds onder leiding van Krista Audere, bij ons onder leiding van Sora Elisabeth Lee.

Requiem voor Mariza is vanaf 13 maart 2026 bij De Nationale Opera te beleven. Mocht je nog meer willen weten over de voorstelling, bezoek dan 45 minuten voor aanvang de inleiding op het tweede balkon. Het programmaboek dat speciaal voor deze voorstelling werd samengesteld is te verkrijgen in de foyer.