William Forsythe
Tekst: Astrid van Leeuwen | Foto: Dominik Mentzos

Ballet tot op het bot ontleed

21 Maart 2022

Het grote belang van William Forsythe.

William Forsythe geldt als de meest radicale en invloedrijke dansvernieuwer van de afgelopen vijftig jaar. Het Nationale Ballet heeft inmiddels zeven van zijn baanbrekende balletchoreografieën op het repertoire en brengt in Forsythe Festival een ode aan de Amerikaanse meesterchoreograaf. Met daarin ook de Nederlandse première van nummer acht: Blake Works 1.

Zijn ‘artistieke vader’. Zo zag William For- sythe (New York, 1949) de Russisch-Amerikaanse choreograaf George Balanchine (1904-1983), die hem als grootste vernieuwer van de balletkunst voorging. Toeval of niet: in het jaar waarin Balanchine over- leed – 1983 – maakte Forsythe zijn eerste choreografie voor Ballett Frankfurt. De titel, Gänge – ein Stück über Ballett, zou al gauw veelzeggend blijken te zijn. Forsythe zou zijn ‘moedertaal’ tot op de laatste komma en punt analyseren. Net als Balanchine vóór hem, zou hij de academische dans opschudden en verrijken. Maar wel op een totaal andere manier.

Lospeuteren en opschudden

Balanchines bijdrage was enorm: hij ontdeed het ballet van zijn verhalende karakter en voegde er een frisse vitaliteit en enorme dynamiek, swing en scherpte aan toe. Hij bleef daarbij echter wel trouw aan de structuur en regels van de klassieke dans zoals die al aan het hof van Lodewijk XIV werden vastgelegd. Forsythe daarentegen stelde nadrukkelijk wél vragen bij de ‘balletwetten’. Stelselmatig begon hij de sterke nadruk op frontale presentatie, symmetrie en de vast- geroeste logica van de balletzinsbouw los te peuteren en op te schudden. Hij legde het onderliggende systeem van de academische dans bloot en demonteerde het tot op het bot, inclusief de relatie met de toeschouwer.

Euforisch

Wie in het Holland Festival van 1987 zijn Artifact zag – waarmee hij in 1984 internationaal doorbrak – herinnert zich ongetwijfeld de euforische stemming die tijdens de pauzes in de foyers van Nationale Opera & Ballet heerste. Forsythe had het traditionele ballet zelfverzekerd het domein van de hedendaagse kunst binnengeleid. De klassieke belijning werd grillig, balansen hingen extreem uit het lood, armen en benen rekten naar de maximale extensie, geijkte passencombinaties werden met nieuwe compositiestrategieën opengebroken en opnieuw samengesteld, al dan niet volgens algoritmische rekenmodellen of filosofische traktaten.

Topgezelschappen

In de jaren na Artifact creëerde Forsythe baanbrekende balletchoreografieën voor het door hem geleide Ballett Frankfurt en voor onder meer het prestigieuze Ballet de l’Opéra National de Paris. Zijn werk was gewild bij topgezelschappen over de hele wereld.

Terwijl zij zijn succeswerken bleven uitvoeren, verschoof de aandacht van Forsythe bij Ballett Frankfurt gaandeweg naar meer experimentele danstheaterwerken, met veel aandacht voor improvisatie. In 1999 creëerde hij zijn laatste grote balletchoreografie voor Ballet de l’Opéra National de Paris: Pas/Parts, dat nu, in een aangepaste versie uit 2018, in Forsythe Festival te zien is.

Terug bij het ballet

De voorliefde voor experiment zette zich voort bij The Forsythe Company, een kleiner gezelschap dat Forsythe in 2004 – na het ter ziele gaan van Ballett Frankfurt – oprichtte. In 2015 droeg hij de leiding hiervan over aan Jacopo Godani en keerde na 42 Duitse jaren terug naar de Verenigde Staten. Sindsdien houdt hij zich nog intensiever bezig met een andere liefde – het creëren van architecto- nische- en performance-installaties – én bloeide zijn fascinatie voor de klassieke ballettechniek opnieuw op. Als freelance choreograaf creëerde hij recent nieuwe balletten voor onder meer Ballet de l’Opéra National de Paris (Blake Works I, te zien in Forsythe Festival), English National Ballet en Boston Ballet. De Amerikaanse ‘wonderboy’ mag dan inmiddels 72 zijn, met zijn creaties blijft hij dansers uitdagen, toeschouwers verbluffen en nieuwe generaties choreografen inspireren.